Κοντσερτίνο για βιολί και έντεκα ξύλινα πνευστά, ΚΣΚ 58

Στα τέλη της δεκαετίας του 1940, μιας δεκαετίας που σηματοδοτείται στην Ελλάδα από βίαιους πολέμους και μεγάλες κοινωνικές αλλαγές, η ελληνική μουσική δημιουργία απομακρύνεται οριστικά από τα αισθητικά πρότυπα της, παρατεταμένης χρονικά, «εθνικής σχολής» και στρέφεται προς τον μοντερνισμό και τις σύγχρονες τεχνοτροπίες. Από τους πρώτους συνθέτες που οδηγούν σε αυτή τη μετάβαση υπήρξε ο Λεωνίδας Ζώρας.

   Πνευματικό παιδί του Καλομοίρη, ο Ζώρας, με τα τραγούδια για φωνή και πιάνο Σκίτσα (1925–36) και τα συμφωνικά του έργα Ελληνικός χορός (1931) και Θρύλος (1939), είχε καθιερωθεί προπολεμικά στη συνείδηση του μουσικού κόσμου και του κοινού ως συνθέτης με χαρακτήρα έντονα εθνικό. Τα μαθήματα σύνθεσης, όμως, που παρακολουθεί στην Ανώτατη Μουσική Ακαδημία του Βερολίνου (1938–40) με τον H. Grabner και ιδιωτικά με τον B. Blacher, ανοίγουν τους ορίζοντές του προς τα σύγχρονα ρεύματα της εποχής του.

   Απορροφημένος στις αρχές της δεκαετίας του 1940 από τη θητεία του ως αρχιμουσικού στη Λυρική Σκηνή, ο Ζώρας επανέρχεται δυναμικά στη σύνθεση το 1947. Με τη συμφωνική σουίτα Στους Αγρούς (1947), την πρώτη γραφή της Συμφωνίας αρ. 1 (1947) και τον κύκλο τραγουδιών Τα Νοσταλγικά (1948), επιβεβαιώνει αισθητικά την πρότερη συνθετική του ταυτότητα, για να περάσει την περίοδο 1950–52 σε μια φάση έντονου πειραματισμού που θα οδηγήσει σε οριστική αλλαγή του συνθετικού του ύφους. Το πρώτο έργο αυτής της νέας δημιουργικής περιόδου είναι το Κοντσερτίνο για βιολί και έντεκα ξύλινα πνευστά ή πιάνο (ΚΣΚ 58 και 59).

   Αξιοποιώντας την πολυετή εμπειρία του ως μαέστρου, ο Ζώρας στο έργο αυτό ανανεώνει ηχοχρωματικά την τυπική τριμερή μορφή του κοντσέρτου, πλαισιώνοντας τη δεξιοτεχνική γραφή του βιολιού από έντεκα ξύλινα πνευστά. Αντιπροσωπευτικό δείγμα νεοκλασικισμού λόγω της αυστηρής δομής που χαρακτηρίζει και τα τρία μέρη του, το Κοντσερτίνο ωθεί συχνά την τονικότητα στα όριά της. Η συνοχή του απορρέει από το εύληπτο, καλοσχηματισμένο θεματικό υλικό του κάθε μέρους, το οποίο εξελίσσεται διαρκώς μέσω παραλλαγής και αντιστικτικής πύκνωσης, προκαλώντας λόγω των μεταφορών του απώλεια αίσθησης του τονικού κέντρου. Η έντεχνη, ανάλαφρη ενορχήστρωση επιτρέπει στη μουσική γραμμή του βιολιού να αναπνέει ελεύθερα, ερχόμενη σε ενδιαφέροντες διαλόγους με τα πνευστά.

   Από τη μελέτη των διασωθέντων χειρογράφων φαίνεται ότι ο συνθέτης εμπνεύστηκε τις δύο εκδοχές του έργου ταυτόχρονα, αποτυπώνοντας στην πιανιστική παρτιτούρα λεπτομερείς σημειώσεις ενορχήστρωσης και μεταθέτοντας την αναλυτική γραφή της ορχηστρικής παρτιτούρας μόλις παρουσιαζόταν η ευκαιρία εκτέλεσης του έργου.

   Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 η δραστηριοποίηση ξένων μορφωτικών και άλλων ιδρυμάτων στην αθηναϊκή πρωτεύουσα εμπλουτίζει τη μουσική ζωή της πόλης με σύγχρονα ακούσματα. Την καλλιτεχνική περίοδο 1952–53 η Αμερικανική Υπηρεσία Πληροφοριών (U.S.I.S.) εγκαινιάζει κύκλο συναυλιών με τίτλο «Έλληνες και Αμερικανοί σύγχρονοι συνθέτες». Εκεί δίδεται στις 23/1/1953 η ευκαιρία για την πρώτη εκτέλεση του Κοντσερτίνου με σολίστ τον Σπύρο Κρασσά, διακεκριμένο βιολονίστα και αδελφό της μέλλουσας γυναίκας του Ζώρα, Μαρίνας, στον οποίο μάλιστα είναι αφιερωμένο. Το σύγχρονο, από αισθητικής πλευράς, πορτρέτο του συνθέτη συμπληρώνουν δύο ακόμη πρόσφατα έργα του για φωνή και πιάνο, τα οποία εγγράφονται επάξια στην ελληνική μουσική πρωτοπορία. Πρόκειται για τα Ακαριαία (1950), ίσως την πρώτη μελοποίηση στίχων του Γ. Σεφέρη στην ελληνική δημιουργία, όπου ο συνθέτης εξερευνά μέσω των λακωνικών χαϊκού τη φωνητική μινιατούρα, και την Προσφορά (1952), όπου ο ελεύθερος στίχος του Γ. Θ. Βαφόπουλου δίνει την αφορμή για πειραματισμό με την τεχνική Sprechgesang και την ελεύθερη ρυθμική ροή (δίχως μέτρο, διαστολές και αξίες). Αν και το κοινό αγκαλιάζει με ενθουσιασμό τα καινούργια έργα του Ζώρα, το νέο δημιουργικό στίγμα του συνθέτη ξαφνιάζει την κριτική, η οποία διχάζεται: ο Μ. Περάνθης και η Αλ. Λαλαούνη τα επαινούν, ενώ ο Μ. Δούνιας θεωρεί ότι «κινούνται σε πεδίο επικίνδυνων πειραματισμών». Ο Ζώρας, από την πλευρά του, εκφράζει την εμπιστοσύνη του στο Κοντσερτίνο, εκδίδοντας την εκδοχή για βιολί και πιάνο στο Βερολίνο το 1962.

ΣΟΦΙΑ ΚΟΝΤΩΣΗ